Gjëndra tiroide
Gjëndra tiroide është një gjëndër e vogël që peshon rreth 20-40 gramë, e ndarë në dy lobe – të djathtë dhe të majtë. Ndodhet në pjesën e përparme të qafës, nën kërcin e tiroides (i njohur si molla e Adamit) dhe ka një rëndësi shumë të madhe për shëndetin e njeriut.
Kur është me madhësi normale, gjëndra tiroide nuk është e prekshme. Te gratë, gjatë shtatzënisë, mund të vijë deri te zmadhimi i saj, i cili normalizohet spontanisht 6-12 muaj pas lindjes.
Gjëndra tiroide është një gjëndër me sekrecion të brendshëm që sekreton hormonet e saj direkt në gjak. Ajo prodhon T3 (trijodtironinë) dhe T4 (tiroksinë) – hormone që ndikojnë në shëndetin mendor, funksionin e zemrës, zorrëve, metabolizmin, rregullojnë temperaturën e trupit (duke vepruar si një termostat i brendshëm), lëkurën, flokët, ciklin menstrual te gratë, potencën te burrat dhe statusin e lipideve.
Hormoni kalcitonin është përgjegjës për metabolizmin e kockave, duke rregulluar nivelin e fosforit dhe kalciumit në gjak dhe paraqet një tregues specifik për kancerin e gjendrës tiroide.
Sipas studimeve, 1 në 20 persona në vendet e zhvilluara ka ndonjë sëmundje të gjëndrës tiroide. Gratë preken 5-7 herë më shpesh se burrat.
Llojet e çrregullimeve të gjëndrës tiroide
Konceptualisht, çrregullimet mund të ndahen në katër grupe:
1. Çrregullime të morfologjisë së gjëndrës – Për diagnozë më së shpeshti përdoret ultratingulli (eko).
2. Çrregullimi i funksionit të gjëndrës tiroide – Diagnostikohet duke matur hormonet tiroide (T3, T4) dhe TSH në gjak.
3. Prania e sëmundjeve autoimune – Përcaktohet duke matur antitrupat specifik në gjak.
4. Tumoret e gjëndrës tiroide – Për të diagnostikuar karcinomën medulare përdoret matja e kalcitoninës dhe antigjeni karcinoembrionik (CEA).
Simptomat e funksionit të dëmtuar
Dyshimi për një çrregullim mund të lindë kur shfaqet ndonjë nga simptomat e mëposhtme: ankth, depresion, lëkurë e thatë, rënie flokësh, djersitje e shtuar ose e zvogëluar, zë i ngjirur, kollë e thatë që zgjat, rrahje të përshpejtuara ose të ngadalësuara të zemrës, diarre, humbje peshe, lodhje dhe të tjera.
Sëmundjet më të zakonshme
Hipotiroidizmi – Kur gjëndra tiroide nuk prodhon sasi të mjaftueshme të hormoneve T3 dhe T4.
Shkaqet: hipotiroidizëm i lindur, mungesë jodi, tiroiditi i Hashimotos, disa ilaçe.
Simptomat: lodhje, ndjeshmëri ndaj të ftohtit, lëkurë e thatë, rrahje të ngadalta të zemrës, kapsllëk, shtim në peshë, probleme mendore.
Diagnoza: anamneza, ekzaminimi fizik, ultratinguj dhe analiza laboratorike (TSH e lartë, T3 dhe T4 të ulëta).
Terapia: terapi hormonale – preparate që përmbajnë levotiroksinë.
Hipertiroidizmi – Kur gjëndra tiroide prodhon sasi më të larta të T3 dhe T4 sesa normalisht.
Shkaqet: Sëmundja e Graves (70%), tiroiditi, marrje e shtuar e jodit.
Simptomat: dridhje, pagjumësi, nervozizëm, rrahje të shpejta të zemrës, diarre, djersitje e shtuar, oreks i shtuar, humbje peshe, rënie flokësh.
Diagnoza: anamneza, ekzaminimi fizik, ultratinguj dhe analiza laboratorike (TSH e ulët, T3 dhe T4 të larta).
Terapia: barna antitiroide – shembull: tiamazol.
Sëmundjet autoimune
Kur organizmi krijon antitrupa kundër gjëndrës së vet tiroide.
M. B. Hashimoto – shfaqet më shpesh te gratë e moshës 30-50 vjeç dhe manifestohet me hipertiroidizëm kalimtar dhe duke u zhvilluar gradualisht në hipotiroidizëm.
M. B. Graves – prek të gjithë gjëndrën tiroide (strumë toksike difuze) dhe manifestohet me hipertiroidizëm dhe ekzoftalmi (sy të zgjatur përpara).
Noduset e gjëndrës tiroide
Ato janë nyja që formohen brenda vetë gjëndrës. Mund të jenë beninje ose malinje dhe shpesh zbulohen gjatë ekografisë rutinë.
Diagnoza: Ultratinguj dhe biopsi (për të dalluar beninjet nga malinjet).
Trajtimi: Varet nga rezultatet e biopsisë – ato beninje monitorohen, kurse ato malinje trajtohen me kimioterapi, radioterapi ose kirurgji.
Pasojat e çrregullimeve të patrajtuara
Injorimi i problemeve të gjëndrës tiroide mund të sjellë pasoja të rënda shëndetësore: sëmundje kardiovaskulare, osteoporozë, dëmtim të shëndetit mendor (ankth, depresion) si dhe ndërlikime të tjera.
Të ushqyerit dhe gjëndra tiroide
Mënyra e të ushqyerit ndikon ndjeshëm në funksionin e gjëndrës tiroide.
Ushqimet e rekomanduara: kos, mollë, dardha, agrume, avokado, brokoli, fara kungulli, arra, peshk dhe vezë.
Seleni dhe zinku – mikroelemente thelbësore
Kombinimi i selenit dhe zinkut kontribuon në funksionimin më të mirë të gjëndrës tiroide.
Seleni – mbron nga stresi oksidativ, forcon imunitetin dhe është i nevojshëm për sintezën dhe shndërrimin e hormoneve T3 dhe T4. Mungesa e tij mund të lidhet me hipotiroidizëm dhe tiroidit Hashimoto.Zinku – i rëndësishëm për kocka të shëndetshme, imunitet, sistem nervor dhe riprodhues, shikim të mirë dhe lëkurë të shëndetshme. Ai merr pjesë në sintezën e T3, T4 dhe TSH, kurse mungesa e tij mund të shkaktojë hipotiroidizëm.